Het lijk bij de Keukenhof

Mijn vader was van 1930 en groeide op in Lisse. Hij heeft in zijn jonge jaren veel meegemaakt, maar vertelde daar slechts spaarzaam over. En het was toch allemaal niet niks, de crisis van de jaren dertig, de bezettingstijd, de jaren van opbouw na de oorlog, ga d'r maar aan staan. Eens vertelde hij een verhaal uit de oorlogstijd. Er was een Duitser neergeschoten, vermoord, bij de Keukenhof. Uit angst voor represailles van de Duitsers had hij zich een dag lang verborgen gehouden in een sloot buiten het dorp. Twee zinnen. Dit had op zich een goed verhaal kunnen worden, maar ja, met slechts twee zinnen kom je niet veel verder.

Vorig najaar kwam deze gebeurtenis, verhaal is eigenlijk een te groot woord, kwam deze gebeurtenis dus, voorbij in een gesprek met mijn zus. Een moord bij de Keukenhof, daar zou toch meer over te vinden moeten zijn. Even googlen, en jawel hoor! Tal van hits. Er blijkt zelfs een geheel boek te zijn gewijd aan deze gebeurtenis. In 2014 verscheen "Het lijk bij de Keukenhof - Over het leven en de liquidatie van de Belgische schrijver Jean Gustave Schoup (1893-1944)", geschreven door Cees van Hoore. In plaats van twee zinnen, nu een geheel boek, een biografie van 279 bladzijden, 42 hoofdstukken, en maar liefst 223 eindnoten. Het is nogal wat.

Ik heb het gelezen en ik moet zeggen: interessante kost. Het was dus geen Duitser die was vermoord, maar een Belg. Maar hij was wel door mensen van het verzet geliquideerd. De relatie met Lisse is jammer genoeg niet heel sterk, het was min of meer bij toeval dat het lijk in een bebost weiland bij de Keukenhof werd gedumpt. Veel Lissenaren doen er niet mee. Ja, de burgemeester (Van Rijkevorsel), de politieman die het lijk vond (Uittenbogaard), de nonnen van het Pius-klooster, maar dat is het dan wel. De reden voor de liquidatie? Schoup was een oplichter, een charlatan, een sjoemelaar, die duizenden guldens van het verzet had verdonkeremaand met gladde praatjes en sterke verhalen. Zo had zijn gehele leven tot dan toe eruit gezien. Een bijzondere man, waar veel over te vertellen blijkt. Leesbaar boek.

Sofi Oksanen - Zuivering

Ik lees veel. Ik lees veel boeken. Ik lees veel boeken over geschiedenis. Ik lees biografieën en historische romans. En af en toe lees ik met plezier goed een geschreven verhalende roman. De afgelopen vakantie las ik Zuivering van de Finse auteur Sofi Oksanen. Dat blijkt een zeer goed geschreven verhalende familieroman, waarin het verhaal zich afspeelt tegen de achtergrond van de recente geschiedenis van Estland. En toen ik het uithad had ik enkele dagen nodig om weer een beetje bij zinnen te komen. Wat een boek, wat een ervaring!

De hoofdpersoon is Aliide Truu, een oude vrouw bij het begin van het verhaal in 1992. Aliide woont al haar gehele leven in een klein dorp in West-Estland en heeft daar van alles meegemaakt. In haar jeugd was Estland een onafhankelijk land, in 1939 vielen de Russen binnen als uitvloeisel van het Molotov-Ribbentroppact, twee jaar later rolden de Duitse tanks door het dorp als onderdeel van de operatie Barbarossa en in 1944 werd Estland wederom door de Sovjets bezet. Dat ging hardhandig, elke uiting van Estisch nationalisme werd de kop ingedrukt, volop politieke zuiveringen, massale deportaties naar Siberië, kortom de Stalin-terreur in zijn puurste vorm. In 1991 valt de Sovjet-Unie uit elkaar en wordt Estland weer zelfstandig. En Aliide doorstaat het allemaal.

Die grote geschiedenis wordt verteld in het kleine levensverhaal van Aliide. Grote thema’s, jaloezie, onbeantwoorde liefde, angst, verraad, moord. Aliide’s verhaal staat tegenover het verhaal van Zara, de kleindochter van Aliide’s naar Vladivostok gedeporteerde zus Ingel. Zara wordt vanuit Vladivostok naar Berlijn gelokt, waar ze als hoer de grofste mishandelingen moet ondergaan. De roman begint met een eigenaardige ontmoeting tussen deze twee vrouwen in dat dorp in West-Estland.

Zuivering is ook een zintuiglijke roman, waarin veel gerechten worden bereid, waarin je veel over groenten inmaken leert, je zou kunnen zeggen dat Aliide’s moestuin de derde hoofdpersoon is.

Het verhaalperspectief wisselt telkens tussen hen, de twee vrouwen draaien als boksers om elkaar heen, maar geen van beiden haalt echt uit naar de ander. En niet alleen het verhaalperspectief wisselt, ook de tijdlijn springt heen en weer. Dan is het 1992, even later 1939, dan weer 1950 en zo voorts. Als lezer moet je scherp blijven, ik kreeg zelfs de neiging om aantekeningen te maken.

Het is vooral het verhaal van die twee vrouwen. Mannen zijn er ook, Ingels man Hans, Aliide’s man Martin en Zara’s Russische pooiers Pasja en Lavrenti. Alle vier worden ze als treurige karikaturen neergezet, Hans als een dweperige fascist, Martin als een streberige communist die geen carrière kan maken, als een mislukte partij-apparatsjik, en Pasja en Lavrenti zijn harteloze criminelen. Met geen van hen loopt het goed af, dat kondigt zich reeds lang van te voren aan. Maar of het met de vrouwen goed afloopt, blijft eigenlijk onzeker. Dat komt vanwege het eind. Ik ben gewend: een verhaal loopt of goed af, of niet goed, er is een happy end of er is geen happy end. Maar Zuivering heeft alleen maar een einde. Plotseling. Zomaar. Afgelopen. Klaar. Abrupt. Ietwat onbevredigend.

En dan komt er nog een epiloog. In die epiloog wordt het verhaal nogmaals verteld, maar dan in de ultradroge vorm van officiële rapporten van de Sovjet geheime dienst. Die rapporten dienden mij als lezer een ware mokerslag toe. Die epiloog bezorgde me hoofdpijn, ik had enkele dagen nodig om weer een beetje bij zinnen te komen.

Prachtig boek. Aanrader.

Lemming management

Je kunt veel zeggen van Theresa May, maar niet dat ze het snel opgeeft of zo. Ze is koppig, ze spreekt met een vreemd accent, ze begrijpt weinig van wat er op het continent gebeurt, maar je kan niet zeggen dat ze het snel opgeeft. Ja, we hebben het weer eens over de aanstaande brexit. May heeft een laatste truc bedacht, een ultieme poging om het Verenigd Koninkrijk uit de EU te leiden. Een bijzondere truc, dat moet gezegd.

Sinds november roept ze tegen het parlement van het VK dat de withdrawal deal die ze met de EU27 heeft onderhandeld, dat dat dé deal is. Iets beters is er niet, zo moet het, het kan niet anders. Dat parlement vond het onvoldoende, en stemde de deal af. Einde oefening, denk je dan. Maar niet als je Theresa May heet. Want dan zeg je tegen dat parlement iets dat neerkomt op: als jullie nu zeggen dat het tóch anders moet, dat die backstop paragraaf voor Noord-Ierland onaanvaardbaar is, dan ga ik dat wel vertellen in Brussel. En dan zullen die vast wel wat anders bedenken, iets waar jullie wél blij van worden. In haar argeloosheid vroeg ze nog aan dat parlement: wat willen jullie het liefst? Dat had ze beter niet kunnen doen! 'We willen helemaal geen withdrawal deal!' riep er een, ‘iets met ICT!’ riep een ander, ‘give Ireland back to the Irish’ klonk het vanuit een donker hoekje, allemaal door elkaar. Een right honorable MP riep ‘we willen gewoon in de EU blijven!’ en op dat moment werd het plotseling stil, muisstil. Na enige tijd verbrak iemand de stilte en fluisterde: ‘Hoe bedoel je, wil je de wil van het volk negeren? Het volk heeft gesproken, hoe kan je dan zeggen dat …?’

Ze weten het niet, ze weten niet wat ze willen, ze begrijpen het niet. De Britten gaan uit de EU, zoveel is duidelijk. Maar hoe, het blijft voor iedereen de vraag.

Maar Theresa May weet het wél! Ze gaat nu naar Brussel, ze gaat de deal heronderhandelen waarvan ze al twee maanden roept dat dit dé deal is. In Brussel zien ze haar ongaarne komen, die weten het ook niet meer. Dit is dé deal, ononderhandelbaar, dit is het best haalbare, zo moet het. Dit gaat niet goed komen.

Behalve dus voor Theresa, die weet het, ze heeft een plan: we spreken gewoon iets anders af met de EU. Wat dat andere dan is, dat weet niemand, maar daar maalt ze niet om. Lemming management.

Gezellig een stukje varen - Albert Edelfelt, twee schilderijen

Een kinderbegrafenis

In 1879 woonde de Finse schilder Albert Edelfelt in Parijs. Hij was getalenteerd, Parijs was in die tijd het bruisende centrum van de kunstwereld, helemaal logisch dus. Hij produceerde in een flink tempo, hij was redelijk succesvol. Hij schilderde in deze fase vooral realistische, naturalistische scenes. Hij toont gewone mensen in hun gewone omgeving. Technisch zeer knap gemaakt. Bovenstaand werk, Begrafenis van een kind, hangt prominent in de grote zaal van het Ateneum Museum in Helsinki, de Finse National Gallery.

Ik vind het een zeer indrukwekkend schilderstuk. De kleine doodskist staat centraal, met de rouwende familieleden eromheen. Met z'n allen in een roeibootje op een meer. Waar gaan ze heen? Je weet het niet. Wie is wie? Het maakt niet uit. Mooi werk. Maar wel een beetje erg mistroostig. Je zou het niet in je eetkamer ophangen, bij wijze van spreken, daar word je niet vrolijk van tijdens het ontbijt.

Een doopvaart

Dat dacht de Zwitserse kunsthandelaar Joseph Bulla ook toen hij dit zag. Hij vroeg Edelfelt om het schilderij nogmaals te maken, maar nu met een iets minder mistroostig onderwerp. En Edelfelt deed dat. In 1880 maakte hij dit Een doopvaart. Het is eigenlijk hetzelfde schilderij, maar nu opgeleukt. Het kindje leeft nog en wordt door de familie ergens heen gevaren om gedoopt te worden. Dezelfde mensen, hetzelfde meer, hetzelfde bootje. Roze kleding in plaats van zwart. 

Dit werk hangt nu in Turku, in het Turku Art Museum. Jammer dat ze niet bij elkaar zijn.